Бугунги кунда ахборот жамият ҳаётининг барча соҳаларига чуқур кириб борди. Инсон эрталаб уйғониши билан телефонидаги хабарларни кўради, ижтимоий тармоқлардаги янгиликлар билан танишади, кун давомида турли электрон платформалардан фойдаланади, иш ва таълим жараёнида рақамли маълумотлар билан ишлайди. Шу тариқа ахборот замонавий инсоннинг кундалик ҳаёти, меҳнат фаолияти, дунёқараши ва қарорларига бевосита таъсир кўрсатувчи муҳим омилга айланди.
Бир қарашда ахборот имкониятлар эшигини очадиган куч сифатида намоён бўлади. У инсонга масофадан туриб таълим олиш, дунёнинг исталган нуқтасидаги воқеалардан хабардор бўлиш, давлат хизматларидан онлайн фойдаланиш, янги билим ва касбларни эгаллаш имконини беради. Бироқ ахборотнинг ҳажми ортиб боргани сари унинг таркибидаги ишончсиз, сохта, манипулятив ва зарарли маълумотлар ҳам кўпаймоқда.
Шу сабабли замонавий жамият олдида икки муҳим вазифа туради. Биринчиси — ахборот ва рақамли тизимларни ташқи ҳамда ички таҳдидлардан ҳимоя қилиш. Иккинчиси эса инсонни ёлғон, манипулятив ва зарарли ахборот таъсиридан асраш. Биринчи вазифа ахборот хавфсизлиги тушунчаси билан боғлиқ бўлса, иккинчиси медиасаводхонлик орқали амалга оширилади.
Ахборот хавфсизлиги ва медиасаводхонлик бир-биридан ажралган икки алоҳида йўналиш эмас. Улар ўзаро боғланган ва бир-бирини тўлдирувчи ҳимоя механизмларидир. Техник воситалар компьютер, телефон ёки маълумотлар базасини ҳимоя қилиши мумкин. Аммо инсон онгини, унинг қарашлари ва қарорларини фақат билим, танқидий фикрлаш ва ахборотни тўғри баҳолаш кўникмалари орқали ҳимоя қилиш мумкин.
Ахборот хавфсизлиги тушунчасининг мазмуни
Ахборот хавфсизлиги деганда кўпинча компьютер вируслари, хакерлик ҳужумлари, паролларни ўғирлаш ёки махфий маълумотларни тарқатиш каби ҳолатлар тушунилади. Албатта, булар ахборот хавфсизлигининг муҳим қисмларидир. Бироқ мазкур тушунчанинг мазмуни анча кенг.
Ахборот хавфсизлиги ахборотнинг махфийлиги, яхлитлиги ва фойдаланиш имконияти таъминланган ҳолатни англатади. Махфийлик маълумотдан фақат ваколатли шахслар фойдаланишини назарда тутади. Яхлитлик ахборотнинг рухсатсиз ўзгартирилмаслиги, бузилмаслиги ёки сохталаштирилмаслигини ифодалайди. Фойдаланиш имконияти эса зарур пайтда ахборот ва рақамли хизматлардан узлуксиз фойдаланиш мумкин бўлишини англатади.
Масалан, фуқаронинг шахсий маълумотлари унинг розилигисиз тарқалса, ахборот махфийлиги бузилади. Давлат идорасининг расмий сайтидаги маълумотлар ўзгартириб қўйилса, ахборот яхлитлигига таҳдид юзага келади. Электрон тизимга ҳужум қилиниб, фойдаланувчилар ундан фойдалана олмай қолса, ахборотдан фойдаланиш имконияти чекланади.
Лекин замонавий шароитда ахборот хавфсизлиги фақат маълумотларни муҳофаза қилиш билан чекланмайди. У шахснинг руҳий барқарорлиги, жамиятдаги ишонч, ижтимоий тотувлик, давлат ва фуқаролар ўртасидаги муносабатларга ҳам бевосита таъсир кўрсатади.
Агар жамиятда мунтазам равишда ёлғон хабарлар, асоссиз миш-мишлар ва ваҳима уйғотувчи маълумотлар тарқалса, одамларнинг расмий манбаларга ишончи пасаяди. Турли гуруҳлар ўртасида қарама-қаршилик пайдо бўлиши, жамоат тартиби ва ижтимоий барқарорликка салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Шу жиҳатдан ахборот хавфсизлиги миллий хавфсизликнинг муҳим таркибий қисми ҳисобланади.
Ахборот майдонидаги янги таҳдидлар
Рақамли технологияларнинг ривожланиши ахборот алмашинувини тезлаштирди. Илгари маълум бир хабарни кенг аудиторияга етказиш учун газета, радио ёки телевидение каби оммавий ахборот воситалари зарур эди. Бугун эса смартфон ва интернетга эга ҳар қандай шахс бир неча сония ичида минглаб, ҳатто миллионлаб одамларга ахборот тарқатиши мумкин.
Бу демократик мулоқот, фуқаролик фаоллиги ва эркин ахборот алмашинуви учун катта имкониятдир. Бироқ айни пайтда назоратсиз, текширилмаган ва зарарли контентнинг оммавий тарқалиши учун ҳам шароит яратади.
Бугун ахборот майдонида учрайдиган асосий таҳдидлардан бири — фейк хабарлардир. Фейк хабар ҳақиқатга мос келмайдиган, атайлаб ёки билмасдан тарқатиладиган ахборотдир. Баъзан бундай хабар мутлақо тўқиб чиқарилади. Айрим ҳолатларда ҳақиқий воқеанинг маълум қисми олиниб, унга нотўғри маъно берилади. Шу тариқа хабар ташқи кўринишидан ишончли бўлиб кўринади, аммо унинг мазмуни аудиторияни чалғитишга хизмат қилади.
Фейк хабарларнинг хавфи шундаки, улар кўпинча инсон ҳиссиётларига таъсир қилади. Қўрқув, ғазаб, ҳайрат, ачиниш ёки шошилинчлик ҳисси одамни хабарни чуқур ўрганмасдан қабул қилишга ундайди. “Зудлик билан тарқатинг”, “ҳамма билиши шарт”, “расмийлар буни яширмоқда” каби иборалар айнан шу мақсадда қўлланиши мумкин.
Ахборот майдонидаги яна бир таҳдид — манипуляциядир. Манипуляцияда ахборот тўлиқ ёлғон бўлмаслиги мумкин. Аммо фактлар атайлаб танлаб берилади, муайян маълумотлар яширилади, воқеа бир томонлама талқин қилинади. Натижада аудиторияга маълум бир хулоса мажбуран сингдирилади.
Масалан, муайян ҳодиса ҳақида фақат салбий маълумотлар берилиб, ижобий ёки муқобил нуқтаи назарлар тилга олинмаслиги мумкин. Ёки статистик рақамлар умумий шароитдан узиб олиниб, вазиятни аслидан оғир ёки енгил кўрсатиш учун ишлатилади. Бундай ёндашув ахборотни сохталаштиришдан кўра мураккаброқ, чунки унда ҳақиқий фактлар ҳам мавжуд бўлади.
Пропаганда ҳам ахборот хавфсизлигига таъсир этувчи муҳим ҳодисадир. Пропаганда муайян ғоя, сиёсий қараш ёки ижтимоий позицияни оммалаштиришга қаратилган тизимли ахборот фаолиятидир. У доим ҳам ёлғон ахборотдан иборат бўлмайди, аммо кўп ҳолларда воқеликнинг бир томонини кучайтириб, иккинчи томонини инкор этади.
Бундан ташқари, киберфирибгарлик, фишинг, шахсий маълумотларни ўғирлаш, сохта веб-сайтлар, қалбаки инвестиция лойиҳалари ва телефон орқали алдаш ҳолатлари ҳам ахборот хавфсизлигининг долзарб муаммоларидандир. Жиноятчилар кўпинча фойдаланувчининг ишонувчанлиги, шошқалоқлиги ёки рақамли билимлари етарли эмаслигидан фойдаланади.
Демак, ахборот хавфсизлигига таҳдид фақат техник қурилмадан келмайди. Кўп ҳолларда энг заиф бўғин инсоннинг ўзи бўлади.
Сунъий интеллект ва ахборот ҳақиқийлиги муаммоси
Сунъий интеллект технологияларининг жадал ривожланиши ахборот яратиш ва тарқатиш жараёнини тубдан ўзгартирмоқда. Бугун махсус дастурлар ёрдамида бир неча сония ичида матн, тасвир, овоз ва видео яратиш мумкин. Бу журналистика, таълим, илм-фан, реклама ва ижод соҳалари учун катта имкониятлар очмоқда.
Шу билан бирга, сунъий интеллект ахборот хавфсизлигига янги хавфларни ҳам олиб кирди. Илгари фотосурат ёки видеони сохталаштириш учун юқори малака ва катта техник имконият талаб қилинган. Бугун эса оддий фойдаланувчи ҳам тайёр дастурлардан фойдаланиб, ҳақиқийга жуда ўхшаш сохта тасвир ёки аудио ярата олади.
Айниқса, дипфейк технологиялари жиддий хавотир уйғотмоқда. Дипфейк — сунъий интеллект ёрдамида инсоннинг юзи, овози ёки ҳаракатлари сунъий равишда яратилган ёки ўзгартирилган контентдир. Бундай материалда одам аслида айтмаган гапни айтаётгандек ёки қатнашмаган воқеада иштирок этаётгандек кўрсатилиши мумкин.
Дипфейклар сиёсий провокация, молиявий фирибгарлик, инсон обрўсига путур етказиш ёки жамоатчиликни чалғитиш учун ишлатилиши мумкин. Масалан, раҳбар ёки ташкилот номидан сохта мурожаат тарқатилиши, таниш инсоннинг овозига ўхшатилган аудио орқали пул сўралиши эҳтимолдан холи эмас.
Бундай шароитда “кўзим билан кўрдим” ёки “қулоғим билан эшитдим” деган тушунчалар ахборотнинг ҳақиқийлигини кафолатламай қолмоқда. Шу сабабли ҳар қандай видео, аудио ёки тасвирни ҳам манба, вақт, контекст ва бошқа далиллар асосида текшириш зарурати туғилмоқда.
Сунъий интеллект яратган матнларда ҳам хатолар, сохта маълумотлар ва мавжуд бўлмаган манбалар учраши мумкин. Шунинг учун технологиядан фойдаланувчи ҳар бир шахс натижани тайёр ҳақиқат сифатида қабул қилмаслиги, уни қайта текшириши ва инсон назоратидан ўтказиши лозим.
Медиасаводхонлик нима?
Медиасаводхонлик — инсоннинг оммавий ахборот воситалари ва рақамли платформалар орқали тарқатилаётган ахборотни топиш, тушуниш, таҳлил қилиш, баҳолаш, яратиш ва масъулият билан тарқатиш қобилиятидир.
Медиасаводхонлик фақат газета ўқиш ёки интернетдан фойдаланишни билганликни англатмайди. У ахборотнинг ким томонидан, қандай мақсадда, қайси воситалар орқали ва ким учун тайёрланганини англашни ҳам талаб қилади.
Медиасаводли инсон хабар мазмуни билан бирга унинг шаклига ҳам эътибор беради. Сарлавҳа қай даражада холис? Сурат воқеага тегишлими? Муаллиф ким? Манба кўрсатилганми? Бошқа ишончли нашрлар ҳам шу воқеа ҳақида хабар берганми? Матнда факт ва шахсий фикр қай даражада ажратилган? Бу каби саволлар ахборотни тўғри баҳолашга ёрдам беради.
Медиасаводхонликнинг асосида танқидий фикрлаш ётади. Танқидий фикрлаш ҳар бир ахборотни инкор қилиш ёки ҳаммага шубҳа билан қараш дегани эмас. У далилларни текшириш, турли нуқтаи назарларни солиштириш, мантиқий боғланишларни кўриш ва мустақил хулоса чиқариш қобилиятидир.
Медиасаводхон инсон ахборотни ҳиссиёт асосида эмас, далиллар асосида баҳолайди. У ёқимли фикрни ҳақиқат деб, ёқимсиз маълумотни ёлғон деб қабул қилмайди. Аксинча, ўз қарашларига мос келмайдиган ахборотни ҳам ўрганишга тайёр бўлади.
Факт, фикр ва талқинни ажратиш
Ахборотни таҳлил қилишда факт, фикр ва талқинни фарқлаш муҳим аҳамиятга эга.
Факт — текшириш мумкин бўлган воқеа, рақам ёки ҳолатдир. Масалан, маълум тадбир қайси куни ўтказилгани, унда қанча киши қатнашгани ёки муайян қарор қачон қабул қилингани факт ҳисобланади.
Фикр — инсоннинг шахсий қараши ёки баҳосидир. “Бу тадбир жуда самарали бўлди” деган гап фикр ҳисобланади, чунки “самарали” тушунчаси турли одамлар томонидан турлича баҳоланиши мумкин.
Талқин эса фактларни муайян нуқтаи назар асосида изоҳлашдир. Бир хил воқеа турли оммавий ахборот воситаларида турлича талқин қилиниши мумкин. Бунда факт ўзгармаслиги мумкин, аммо унинг сабаблари, оқибатлари ва аҳамияти ҳақидаги изоҳлар фарқ қилади.
Медиасаводхон инсон журналистик материалда факт қаерда тугаб, муаллифнинг фикри ёки талқини қаерда бошланаётганини ажрата олиши керак.
Ахборотни текширишнинг оддий қоидалари
Ҳар қандай хабарни қабул қилиш ёки бошқаларга тарқатишдан олдин бир неча босқичда текшириш мумкин.
Аввало хабар манбасига эътибор қаратиш зарур. Ахборот расмий ташкилот, нуфузли оммавий ахборот воситаси, мутахассис ёки номаълум канал томонидан тарқатилганми? Манбанинг аввалги материаллари ишончлими? Унда таҳририят маълумотлари ва алоқа воситалари кўрсатилганми?
Кейин хабарнинг санаси текширилади. Кўпинча бир неча йил аввалги воқеа қайта тарқатилиб, у бугун содир бўлгандек кўрсатилади. Баъзан бошқа давлат ёки ҳудуддаги воқеа маҳаллий воқеа сифатида тарқатилади.
Сарлавҳа билан матн мазмунини солиштириш ҳам муҳим. Айрим материалларда сарлавҳа атайлаб шов-шувли қилиб ёзилади, аммо матнни ўқиб чиққанда ундаги маълумот сарлавҳани тўлиқ тасдиқламайди.
Хабарни бошқа мустақил манбалар орқали текшириш керак. Агар муҳим воқеа ҳақиқатан содир бўлган бўлса, одатда уни бир нечта ишончли ахборот воситаси ёритади. Фақат битта номаълум саҳифада тарқалган хабар эҳтиёткорлик билан қабул қилиниши лозим.
Сурат ва видеоларни ҳам контекст асосида баҳолаш зарур. Тасвирнинг қаерда ва қачон олингани, унга таҳрир киритилган ёки киритилмагани текширилиши керак. Видео қисқартирилган бўлиши, воқеанинг олдинги ёки кейинги қисми кўрсатилмаслиги мумкин.
Муаллифнинг мақсадини аниқлаш ҳам катта аҳамиятга эга. У ахборот беришни, бирор нарсани сотишни, аудиторияни қўрқитишни, ғазаблантиришни ёки муайян ҳаракатга ундашни мақсад қилган бўлиши мумкин.
Энг оддий ва самарали қоида — ҳиссиёт кучайган пайтда ахборотни тарқатмаслик. Хабар инсонни қаттиқ ғазаблантирса, қўрқитса ёки ҳайратга солса, аввало тўхтаб, уни текшириш керак. Чунки манипулятив контент айнан кучли ҳиссиётлар орқали тарқалади.
Ижтимоий тармоқ алгоритмларининг таъсири
Ижтимоий тармоқларда ҳар бир фойдаланувчи барча мавжуд контентни кўрмайди. Платформа алгоритмлари унинг олдинги ҳаракатлари, қизиқишлари ва фаоллиги асосида махсус ахборот тасмасини шакллантиради.
Агар инсон муайян мавзудаги материалларни кўп ўқиса, лайк босса ёки уларни бошқаларга юборса, алгоритм унга шунга ўхшаш контентни кўпроқ кўрсатади. Натижада фойдаланувчи фақат ўз қарашларига мос ахборотлар билан ўралган муҳитга тушиб қолиши мумкин.
Бу ҳолат ахборот пуфаги деб аталади. Ахборот пуфагида инсон муқобил нуқтаи назарларни кам кўради ва унинг фикрини ҳамма қўллаб-қувватлаётгандек таассурот пайдо бўлади. Аслида эса бу алгоритм томонидан танланган чекланган ахборот муҳити бўлиши мумкин.
Шу сабабли медиасаводхонлик турли манбалардан фойдаланишни, қарама-қарши фикрларни ўрганишни ва ижтимоий тармоқ тасмасини бутун жамият фикри деб қабул қилмасликни талаб қилади.
Ёшлар ва болаларнинг ахборот хавфсизлиги
Ёшлар рақамли технологиялардан энг фаол фойдаланувчи қатлам ҳисобланади. Улар ижтимоий тармоқлар, видеоплатформалар ва мессенжерларда кўп вақт ўтказади. Бу муҳит уларнинг дунёқараши, қадриятлари, тил маданияти ва хулқ-атворига кучли таъсир кўрсатади.
Болалар ва ўсмирлар ҳар доим ҳам реклама, кўнгилочар контент, блогер фикри ва ҳаққоний ахборот ўртасидаги фарқни англай олмайди. Айрим блогерлар маҳсулот ёки хизматни реклама қилган ҳолда уни шахсий тавсия сифатида кўрсатиши мумкин. Ёш аудитория эса бундай яширин рекламани ҳаққоний фикр деб қабул қилади.
Шунингдек, зўравонликни оддийлаштирувчи, хавфли хатти-ҳаракатларни тарғиб қилувчи, инсон қадр-қимматини камситувчи ёки ёлғон муваффақият тасаввурини яратадиган контент ҳам болалар руҳиятига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Ота-оналарнинг вазифаси болани интернетдан бутунлай узиб қўйиш эмас. Бундай ёндашув замонавий шароитда самара бермайди. Аксинча, болага ахборотни тўғри танлаш, хавфли контентни англаш, шахсий маълумотларни ошкор қилмаслик ва нотаниш инсонлар билан эҳтиёткор мулоқот қилишни ўргатиш лозим.
Мактабларда ҳам медиасаводхонликни алоҳида мавзулар доирасида эмас, турли фанларга интеграция қилиш мақсадга мувофиқ. Масалан, тарих дарсида манбаларни солиштириш, она тили дарсида матндаги манипулятив ибораларни таҳлил қилиш, информатика дарсида шахсий маълумотлар хавфсизлигини ўргатиш мумкин.
Журналистиканинг ахборот хавфсизлигидаги ўрни
Профессионал журналистика ахборот хавфсизлигини таъминлашда муҳим институт ҳисобланади. Журналистнинг вазифаси фақат воқеа ҳақида хабар бериш эмас, балки уни текшириш, манбаларни солиштириш, турли томонларнинг позициясини ўрганиш ва жамоатчиликка холис ахборот тақдим этишдан иборат.
Ижтимоий тармоқларда тезкорлик асосий устунликка айланган бўлса-да, журналистика учун аниқлик ва ишончлилик биринчи ўринда туриши керак. Нотўғри хабарни биринчи бўлиб беришдан кўра, тўғри ва тасдиқланган ахборотни бироз кейинроқ эълон қилиш жамоатчилик манфаатига кўпроқ хизмат қилади.
Таҳририятларда фактчекинг амалиётини кучайтириш, сунъий интеллектдан фойдаланиш бўйича ички қоидалар ишлаб чиқиш ва ходимларнинг рақамли кўникмаларини мунтазам ошириб бориш зарур.
Журналист манбадан олинган ахборотни тайёр ҳолда қабул қилмаслиги, унинг манфаатлари ва ишончлилик даражасини баҳолаши лозим. Аноним манбалар, ижтимоий тармоқлардаги тасдиқланмаган постлар ва тарқалиш тезлиги юқори бўлган шов-шувли хабарларга алоҳида эҳтиёткорлик билан ёндашиш талаб этилади.
Профессионал оммавий ахборот воситалари жамиятда ишончли ахборот майдонини шакллантириш, фейкларни рад этиш ва аҳолига мураккаб жараёнларни содда ҳамда холис тушунтириш орқали ахборот барқарорлигига ҳисса қўшади.
Давлат органлари ва ахборот очиқлиги
Ахборот хавфсизлигини фақат чекловлар орқали таъминлаб бўлмайди. Аксинча, расмий ахборотнинг ўз вақтида, тўлиқ ва тушунарли берилиши фейклар тарқалишининг олдини олади.
Агар муҳим воқеа юзасидан расмий муносабат кечикса, ахборот бўшлиғи пайдо бўлади. Бу бўшлиқни эса миш-мишлар, тахминлар ва манипулятив талқинлар эгаллайди. Шунинг учун давлат ташкилотларининг ахборот хизматлари тезкор, очиқ ва профессионал ишлаши зарур.
Расмий баёнотлар ортиқча мураккаб тилда эмас, оддий фуқаро тушунадиган шаклда тайёрланиши керак. Муаммоли вазиятларда фақат умумий иборалар билан чекланмасдан, воқеа сабаблари, кўрилаётган чоралар ва кейинги қадамлар ҳақида аниқ маълумот бериш жамоатчилик ишончини мустаҳкамлайди.
Ахборот очиқлиги хавфсизликка зид эмас. Аксинча, ишончли ва тезкор ахборот манипуляцияга қарши энг самарали воситалардан биридир.
Шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш
Ахборот хавфсизлигининг муҳим йўналишларидан бири шахсий маълумотларни ҳимоя қилишдир. Фуқаронинг исми, телефон рақами, манзили, банк картаси маълумотлари, пароллари, суратлари ва жойлашуви ҳақидаги маълумотлар унинг шахсий ахбороти ҳисобланади.
Кўп фойдаланувчилар ижтимоий тармоқларда ўзлари ҳақида ҳаддан ташқари кўп маълумот тарқатади. Сафарга чиққанини, уйда ҳеч ким йўқлигини, янги банк картаси олганини ёки фарзанди қаерда таҳсил олишини очиқ ёзиши мумкин. Бу маълумотлар ёмон ниятли шахслар томонидан турли мақсадларда ишлатилиши эҳтимоли бор.
Шунинг учун мураккаб ва турли пароллардан фойдаланиш, икки босқичли ҳимояни ёқиш, номаълум ҳаволаларни очмаслик, банк маълумотларини телефон ёки мессенжер орқали бермаслик зарур.
Ҳеч бир ишончли банк ёки давлат ташкилоти фойдаланувчидан карта пароли, тасдиқлаш коди ёки махфий маълумотни телефон орқали талаб қилмайди. Бу каби сўровлар кўп ҳолларда фирибгарлик белгиси ҳисобланади.
Шахсий ахборот хавфсизлиги фақат техник билим эмас, кундалик одат масаласидир. Инсон рақамли муҳитда ҳам худди реал ҳаётдагидек эҳтиёткор бўлиши лозим.
Жамиятда медиасаводхонликни ривожлантириш
Медиасаводхонликни ривожлантириш бир марта ўтказиладиган тренинг ёки қисқа ахборот кампанияси билан чекланмаслиги керак. Бу узоқ муддатли, тизимли ва барча аҳоли қатламларини қамраб олувчи жараён бўлиши зарур.
Мактаб ва олий таълим муассасаларида танқидий фикрлаш, рақамли этика, фактчекинг ва ахборот хавфсизлиги кўникмаларини ўргатиш муҳим. Ўқитувчиларнинг ўзи ҳам замонавий ахборот муҳитини тушуниши ва ўқувчиларга амалий мисоллар асосида билим бериши лозим.
Кутубхоналар ҳам медиасаводхонлик марказларига айланиши мумкин. Замонавий кутубхоначи фақат китоб топиб берувчи мутахассис эмас, балки ишончли ахборот манбаларини тавсия этувчи ва фойдаланувчига ахборотни баҳолашда ёрдам берувчи маслаҳатчи бўлиши керак.
Маҳалла, нодавлат ташкилотлар, оммавий ахборот воситалари ва фаол блогерлар ҳам аҳоли ўртасида медиасаводхонлик маданиятини шакллантиришга ҳисса қўшиши мумкин. Айниқса, содда тилда тайёрланган қўлланмалар, қисқа видеолар ва ҳаётий мисолларга асосланган тушунтириш материаллари самарали ҳисобланади.
Ахборот хавфсизлиги замонавий жамиятнинг барқарор ривожланиши учун зарур бўлган асосий шартлардан биридир. У фақат компьютер тизимлари, серверлар ёки махфий маълумотларни ҳимоя қилиш билан чекланмайди. Ахборот хавфсизлиги инсон онги, жамоатчилик ишончи, ижтимоий тотувлик ва миллий манфаатларни ҳимоя қилишни ҳам қамраб олади.
Медиасаводхонлик эса мазкур хавфсизликнинг инсон омили билан боғлиқ энг муҳим қисми ҳисобланади. Чунки фейк, манипуляция ва ахборот фирибгарлигига қарши курашда фақат техник воситалар етарли эмас. Инсон ахборотни мустақил таҳлил қилиш, манбани текшириш, факт билан фикрни фарқлаш ва масъулият билан ахборот тарқатиш қобилиятига эга бўлиши керак.
Рақамли даврда ҳар бир фуқаро нафақат ахборот истеъмолчиси, балки унинг тарқатувчиси ҳамдир. Бир марта текширилмай улашилган хабар кўплаб инсонларни чалғитиши мумкин. Бир марта эҳтиёткорлик билан амалга оширилган текширув эса катта муаммонинг олдини олиши мумкин.
Шу боис ахборот хавфсизлиги давлат идоралари, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ёки ахборот технологиялари мутахассисларининг ўзигагина тегишли вазифа эмас. Бу — оила, мактаб, олий таълим, журналистика, жамоат ташкилотлари ва ҳар бир фуқаронинг умумий масъулиятидир.
Замонавий дунёда энг кучли ҳимоя воситаси фақат техник қурилма эмас. Энг кучли ҳимоя — билимли, ҳушёр, танқидий фикрлайдиган ва ахборотга масъулият билан муносабатда бўладиган инсондир. Ана шундай инсонлардан ташкил топган жамиятгина рақамли тараққиёт имкониятларидан самарали фойдаланиши ва ахборот таҳдидларига муносиб қаршилик кўрсатиши мумкин.
Ушбу вариантни газета талаби учун янада публицистик, китоб ёки дарслик учун эса илмий услубда сарлавҳалар, таянч тушунчалар ва назорат саволлари билан мослаштириш мумкин.
Беруний АЛИМОВ,
филология фанлари доктори (DSc), профессор, ЎзДЖТУ Медиа ва коммуникациялар илмий тадқиқот институти диреткори
